Alles wat je moet weten over korstmossen

wat is een korstmos | bouw | biodiversiteit | ecologie | determineren | literatuur

Wat is een korstmos?

Korstmossen zijn samenlevingsvormen van algen of cyanobacteriën (blauwwieren) met een schimmel. Zo'n samenlevingsvorm heet een symbiose. De algensoorten die in korstmossen voorkomen, kunnen ook vrij leven. De schimmel wordt echter vrijwel nooit zonder de alg aangetroffen.

In korstmossen leven de schimmels van door algen aangemaakte voedingsstoffen: suikers die ze onder invoed van licht maken van CO2 en water. Bouwstoffen voor eiwitten en vetten -stikstof en fosfor- worden afhankelijk van het groeitype betrokken uit het substraat (schors, steen), uit zwevend stof uit de lucht dat zich aan het korstmos hecht, of uit in regenwater opgeloste stoffen. Sommige soorten bevatten cyanobacterien die stikstofgas kunnen binden.

Korstmossen zijn dus afhankelijk van licht en water. Korstmossen op bomen groeien in Europa bijvoorbeeld vooral aan de zuidwestkant, omdat daar de grootste beschikbaarheid van licht en water is.

Het betrekken van voedsel uit levende algen is dus een bepaalde levenswijze van de schimmel. De meeste schimmels zijn saprotroof; ze verteren dood materiaal.


Bouw

Globaal zijn er drie vormen van het thallus (het korstmosplantje als geheel) van korstmossen te onderscheiden:

  • Korstvormige soorten: deze zijn korrelig of glad, en liggen dicht op het substraat.
  • Bladvormige soorten hebben een duidelijke laag-structuur: een merg (medulla) en een schorslaag (cortex). Het merg bestaat uit losse verweven schimmeldraden (hyfen). De schors bestaat uit zeer dicht tegen elkaar liggende schimmeldraden met dikke wanden. Tussen schors en merg ligt een laag met algen. De schorslaag beschermt de rest van het korstmos tegen schadelijke UV-straling en te sterke uitdroging.
  • Struikvormige soorten bestaan uit bundels vertakkende, bandvormige lappen die aan één kant aan het substraat zijn vastgehecht.
  • Baardmossen bestaan uit lange, ronde draden, die op één plaats aan het substraat vastgehecht zitten. Ook hier is een merg en schorslaag aanwezig.

Op het thallus kunnen diverse aanhechtings- en voortplantings-onderdelen aanwezig zijn, o.a.:

  • Apotheciën: dit zijn vruchtlichamen van de schimmel (een ascomyceet). Hierin worden de sporen gevormd (geslachtelijke voortplanting). Bij de meeste soorten korstmossen zijn de sporen tussen 5 en 40 micrometer lang. Je kunt ze alleen zien met een microscoop. De sporen worden in een sporenzakje (ascus) gevormd. In een rijpe ascus zitten meestal acht sporen. In een apothecium van bijvoorbeeld Vliegenstrontjesmos zitten hooguit honderd van die sporen.
  • Pycnidiën vormen vegetatieve sporen (conidiën). Deze sporen zijn meestal klein en ovaal of lang en draadvormig. Ze worden gevormd door afsnoering en een pycnidium kan tienduizenden sporen bevatten. Sommige soorten verspreiden zich uitsluitend met dit type sporen.
  • Soralen: dit zijn plaatsen waar de schorslaag van het thallus opengebarsten is, en er fijne korrels van schimmeldraden met algen worden gevormd. Deze korrels (sorediën) kunnen opnieuw tot een korstmos uitgroeien. (vegetatieve voortplanting). Sorediën zijn 20-200 micrometer in doorsnede.
  • Isidiën zijn staafvormige uitgroeisels van het thallus die gemakkelijk afbreken, met hetzelfde doel als de soralen. Over het algemeen zijn ze wel groter. Er zijn korstmossen die nooit sporen vormen en zich alleen met sorediën en isidiën verspreiden.
  • Rhizinen bevinden zich aan de onderzijde van het thallus en dienen voor de aanhechting aan het substraat. Het zijn een soort worteltjes. Ze komen alleen voor bij bladvormige korstmossen.

Biodiversiteit

Bijna alle schimmels uit de korstmossen behoren tot de ascomyceten (zakjeszwammen). Op de hele wereld komen zo’n 30.000 ascomyceten voor, waarvan ruim 40% korstmossen vormt. Een voorbeeld van ascomyceten die geen korstmossen vormen zijn de bekerzwammen. Meer informatie over de levenscyclus van ascomyceten kun je vinden op de Mycolog website.

In Nederland komen op het moment zo'n 700 soorten korstmossen voor. De helft daarvan heeft hooguit een tiental vindplaatsen bekend of gaat sterk achteruit. Deze soorten staan op de Rode Lijst.

Er is nog maar weinig over de verschillende soorten korstmossen bekend. Vandaar dat er, zelfs in Nederland, nog wel eens nieuwe soorten worden beschreven. Vooral in bepaalde door de mens beïnvloede milieus komt dit regelmatig voor.

Ecologie en luchtverontreiniging

Veel korstmossen zijn net als planten gebonden aan een bepaalde biotoop. De belangrijkste verschillen in voorkomen tussen verschillende soorten korstmossen worden bepaald door:

  • Zuurgraad van het substraat        
Zuur Gebufferd
Schors van Eik of Den Schors van Iep of Wilg
Kalkarm stuifzand Kalkrijk duinzand
Graniet Beton
  • Voedselrijkdom (zand is voedselarmer dan humus; eikenschors is voedselarmer dan schors van vlier)
  • Vochtigheid. Hiermee hangt ook samen: lichte/open en donkere/beschutte plaatsen.

Luchtverontreiniging, verdroging, e.d. veranderen de groeiplaatsen van korstmossen. Ammoniak uit mest bijvoorbeeld verhoogt de pH van boomschors ('ontzuring'), omdat gasvormig ammoniak bij oplossen in water een basische vloeistof vormt (ammonia).Het zorgt ook voor eutrofiëring van de schors (omzetting van ammonium in nitraat door bacteriën).

Korstmossen reageren vrij snel op veranderingen van het substraat. Hierdoor zijn ze bruikbaar als meetinstrument voor luchtverontreiniging.

In Nederland bestaat op de zandgronden al sinds 1988 een ammoniakmeetnet voor korstmossen. Bijna 70.000 bomen worden elke vijf tot tien jaar bemonsterd. Het blijkt dat de Utrechtse Heuvelrug, de Veluwe en Drenthe de schoonste gebieden zijn wat betreft vervuiling door bemesting. Het noorden van Nederland is relatief schoner dan het zuiden.

Zwaveldioxide speelde tot in de jaren tachtig een belangrijke rol bij het verdwijnen van veel soorten korstmossen. Na 1980 werden in de industrie rookgas-filters toegepast. Sindsdien gaat het een stuk beter met de Nederlandse korstmossen. Een bepaald aantal soorten heeft zich sterk uitgebreid, en er worden zelfs weer nieuwe soorten in Nederland gevonden. Ammoniak is nu de grootste veroorzaker van de achtergang van bepaalde soorten.

Determineren / Systematiek

Verschillende soorten korstmossen worden onderscheiden door verschillen in kenmerken. Bij hogere planten zijn de meeste kenmerken goed met het blote oog zichtbaar. Bij korstmossen is dit minder vaak het geval. Sommige soorten worden onderscheiden op basis van een verschil in spore-grootte, ontwikkeling van de ascustop, of een chemisch verschil. In die gevallen moet de microscoop erbij gehaald worden, of moeten speciale chemicaliën worden toegepast. Bekijk een filmpje over korstmossen en het gebruik van chemicalien.

Maar determineren begint altijd met makkelijke kenmerken: de groeivorm (korst, blad, struik, baard), de aanwezigheid van voortplantingsorgaantjes (apotheciën, soralen), de kleur van het thallus…. noem maar op. Ook chemische kenmerken hoeven niet direct een probleem te zijn: voor veel inhoudsstoffen zijn kleurreacties bekend met eenvoudige reagentia (bijvoorbeeld: bleekwater kleurt het gyrofoorzuur uit bepaalde Parmelia's rood). Veel soorten zijn al met het blote oog of met een loep te determineren.

Verder…

Voor wie verder wil gaan met het bestuderen van korstmossen is een herbarium onmisbaar. Korstmossen kunnen zonder problemen gedroogd worden bewaard, het beste gaat dat in papieren envelopjes. Veel onopvallende soorten kunnen alleen thuis onder de microscoop met zekerheid op naam worden gebracht.

Download een Powerpointpresentatie over korstmossen.

Literatuur

Nederlandse Veldgids
André Aptroot en Kok van Herk, 2004. Veldgids Korstmossen. Met goede kleurenfoto's en beschrijvingen van 400 soorten (de overige 300 soorten worden in de beschrijvingen genoemd). Harde kaft. KNNV Uitgeverij, Utrecht. Ook uitstekend bruikbaar in Vlaanderen en het laagland van Duitsland en Denemarken.

 

 

 

Buitenlandse flora's
Die Flechten Baden-WürttembergsV. Wirth, 1995. Die Flechten Baden-Württembergs. Twee delen met 555 grote kleurenfoto's en 1000 verspreidingskaarten. Geschikt voor grote delen van Midden-Europa (Ardennen, Duitsland, oostelijke helft van Frankrijk t/m Polen en Hongarije), met nadruk op bergachtig gebied. Prijs circa 65 euro. 1006 pagina's. Harde kaft, gebonden. ISBN 3-8001-3325-3. Ulmer, Stuttgart. Ook verkrijgbaar als pocket/paperback zonder de kleurenfoto's (Ulmer Taschenbuch 1062) voor circa 20 euro.

 

 

The Lichens of Great Britain and Ireland front C.S. Smith, A. Aptroot, B.J. Coppins, A. Fletcher, O.L. Gilbert, P.W. James and P.A. Wolseley, 2009. The Lichens of Great Britain and Ireland. Voor gevorderden: weinig afbeeldingen, maar veel uitstekende determinatietabellen en uitgebreide beschrijvingen van 1700 soorten. Bruikbaar voor NW-Europa. Prijs circa 70 euro. 1046 pagina's. Harde kaft, gebonden. ISBN 978-0-9540418-8-5. British Lichen Society, London.

 

 

DobsonFrank S. Dobson, 2011. Lichens - An Illustrated Guide to the British and Irish species. Toegankelijke veldgids met beschrijving van 1000 soorten en veel kleine kleurenfoto's (8 x 5 cm) en z/w tekeningen. Hiermee zijn alle algemene korstmossen in Nederland te determineren en ook op vakantie in West-Europa (Frankrijk, Engeland, Denemarken) is het boek bruikbaar. Bij de meeste soorten staan ook verspreidingskaartjes voor de Britse eilanden en Ierland. Prijs circa 60 euro. Paperback. ISBN 0-85546-315-1. 496 pagina's. The Richmond Publishing, Slough, England.