korstmossen in hartje Amsterdam

[timmermanlely]

Het centrum van Amsterdam is niet het eerste gebied waar je aan denkt als je enthousiast op zoek wilt gaan naar korstmossen. Een zo dichtbebouwd en relatief vervuild gebied moet wel een 'lichenenwoestijn' zijn, zou je denken. Toch trek in in mijn lunchpauzes regelmatig door hartje Amsterdam om daar de korstmossen te inventariseren, en dat bleek interessanter dan ik had gedacht. Twee dingen vielen al meteen op: het vrijwel ontbreken van korstmossen op pannendaken en bestrating. De straten en trottoirs worden natuurlijk zo intensief belopen en schoongespoten dat het logisch is dat daar nauwelijks een licheen op kan overleven. Ze redden het wel langs bruggen, op stenen brugleuningen, grachtmuren en basaltglooiingen, en daar vind je dan ook soms enorme tapijten met vooral Lecanora muralis, Physcia caesia en Xanthoria calcicola.

amsterdammosforum2.jpg (125.76 KiB) 86947 keer bekeken

Lecanora muralis en Physcia caesia, op walkant bij Westerdok

De kleinere steenbewonende soorten als Lecanora dispersa en de verschillende Caloplaca's en Candelariella's zijn daar ook altijd wel te vinden. Helaas zijn echt oude, brokkelige muren die lang met rust zijn gelaten een zeldzaamheid geworden in de binnenstad. Langs het spoor trof ik gelukkig nog heel oude bakstenen steunberen (Tussen de Bogen), heel verzuurd geraakt en voorzien van mooie exemplaren van bijvoorbeeld Lecidella stigmatea en Trapelia placodioides.

amsterdammosforum1.jpg (90.59 KiB) 86947 keer bekeken

Witte plakkaten van Lecidella stigmatea op bovenzijde oude bakstenen steunbeer

De bomen in het stadscentrum zijn meestal iepen, waarvan iepziekte, ouderdom en storm helaas veel van de echt oude en grote exemplaren hebben weggevaagd. De relatief hoge mate van luchtvervuiling en de voedselrijke omstandigheden bepalen het aanzien van die bomen. Veel groene algen, Lepraria's, Rond schaduwmos en Physcia tenella/adscendens. Maar toch bleken de iepen op het Bickerseiland ook heel mooie en grote exemplaren van bijvoorbeeld Grauw rijpmos (Physconia grisea) te dragen, en ook het Gewoon Schildmos (Parmelia sulcata) was te vinden, zij het wat dwergachtig van vorm. De stippelschildmossen vond ik tot nu toe niet, waarschijnlijk vereisen zij toch een wat schonere lucht.

amsterdammosforum3.jpg (132.37 KiB) 86947 keer bekeken

Al met al staat de teller nu op zo'n 30 soorten, en naarmate ik mijn tochten verder zal uitbreiden in dit atlasblok (25-35) zullen er vast nog heel wat bij komen. Misschien eens tijd voor een echte 'grote stads-excursie'?

[timmermanlely]

Mijn wandelingen door Amsterdam-centrum leveren steeds meer nieuwe soorten op, waaronder ook voor luchtvervuiling behoorlijk gevoelige, zoals Candelaria concolor en Parmotrema perlatum. De schildmossen zijn wel degelijk aanwezig, en zelfs niet zeldzaam. Ik vond al Flavoparmelia caperata, Punctelia subrudecta en Punctelia jeckerii. Ook de struikjes van Evernia prunastri zijn te vinden, zij het spaarzaam. Opvallend bij de oude iepen is dat het Groot dooiermos (Xanthoria parietina) allerminst de dominante soort is: op veel bomen is hij zelfs helemaal niet te vinden. Het is meer het Rond schaduwmos (Phaeophyscia orbicularis) of het Grauw rijpmos (Physconia grisea) die deze rol vervullen. Physcia tenella en adscendens zijn ook veel minder dominant dan bijvoorbeeld op veel bomen die ik in en om een stad als Lelystad aantref. Een leuke vondst was nog de parasiet Paranectria oropensis op Lepraria op het Bickerseiland. Die parasiet moet algemeen zijn, want ik tref hem eigenlijk overal wel aan, in de stad, op het platteland en aan bosranden.
De teller staat nu op zo'n 40 soorten, en zal ongetwijfeld nog doortikken...

Henk Timmerman

[timmermanlely]

Bij een wandeling vandaag in grauw en vochtig Amsterdam werd ik gelukkig opgevrolijkt door de schitterende citroengele plakkaten van Candelaria concolor. Op de Prinsengracht zag ik enkele vrij jonge bomen waarvan de stam echt geel oplichtte van deze soort, en 1 boom was zelfs helemaal geel: een vreemd gezicht! Deze soort is aan een enorme opmars bezig. Het is een zuidelijke, warmteminnende soort die in ieder geval nitrofytisch (stikstofminnend) is. Nu is een binnenstad gemiddeld altijd een stuk warmer dan het platteland, dus het is wel logisch dat dit Vals Dooiermos (wat een nare naam: Ik had 't zelf Schitterend Citroenmos genoemd) in hartje Amsterdam zo dominant een iep kan bedekken. Het Vals Dooiermos houdt duidelijk ook wel van vocht, hij groeit vooral op de natte zijde van stammen. Een voorkeur voor boomsoorten is er volgens mij ook: vooral iepen en essen, en eiken veel minder. De Engelse gids van Dobson deelt Candelaria concolor in in luchtgevoeligheidsklasse 7 (op een schaal tot 10), wat 'behoorlijk gevoelig' inhoudt. Dan zou de lucht in hartje Amsterdam of behoorlijk schoon zijn geworden, of Candelaria is veel minder gevoelig dan we denken. Komt hij dan ook algemeen voor in de meest vervuilde regio van de Rijnmond? Of zou dat net een graadje te erg zijn? En is hij algemener in de stad dan daarbuiten (dat zou logisch zijn, gezien zijn warmteminnend karakter), of beperkt de grotere luchtvervuiling daar toch de verspreiding? Vragen waar ik de komende tijd eens wat dieper op in zal gaan...
Verder een rondje Westerkerk gedaan om te zien of die oude muren nog wat in petto hadden. In ieder geval Lecanora dispersa en Rinodina gennarii, die daar wel te verwachten waren. We zullen er binnenkort eens wat beter naar kijken, en ook op andere oude muren, als ze tenminste aan de schoonmaakwoede zijn ontsnapt. In Amsterdam zijn de muren namelijk een stuk schoner dan de straat...

Henk Timmerman

[alegro]

Bij een wandeling vandaag in grauw en vochtig Amsterdam werd ik gelukkig opgevrolijkt door de schitterende citroengele plakkaten van Candelaria concolor.

Afgelopen middag heb ik een rondje Oosterpark gedaan teneinde wnPDA op mijn Mio P360 uit te testen. Het eerste wat mij daar opviel was diezelfde Candelaria concolor, die een flink stuk stam bedekte. Omdat het nogal klam & koud was heb ik niet al te intensief gezocht. Toch wist ik ruim 20 boombewoners te scoren, waarvan de meeste alhier wel te verwachten waren. Enigszins verrassend was Hypogymnia physodes, en het Helmroestmos was ook wel een aardige levermossoort voor in de stad.

De wnPDA test is heel goed verlopen. Twee waarnemingen moest ik uit de vijver vissen, maar de meeste bleken bij controle met Google Earth bijna tot op de boom nauwkeurig. Dat belooft dus wel wat voor als ik echt serieus aan de slag ga.

[timmermanlely]

Ik had Alegro's waarnemingen al gezien in waarnemingen.nl. Leuk dat we Amsterdam zo invullen met korstmos-waarnemingen!
In het centrum heb ik nog geen Ramalina of Cladonia op bomen weten te vinden, maar wel bijvoorbeeld Kauwgommos (Diploica canescens) op de droge kant van oude iepen. Net als jij heb ik ook Paranectria oropensis gevonden, een parasiet op Bacidia en Lepraria. Die moet toch behoorlijk algemeen zijn in Nederland, in en om Lelystad heb ik hem al op verscheidene plaatsen gevonden. Is in het Oosterpark Physconia grisea ook zo algemeen als op de iepen in het centrum?

[alegro]

Ik had Alegro's waarnemingen al gezien in waarnemingen.nl. Leuk dat we Amsterdam zo invullen met korstmos-waarnemingen!

Het blijkt vrij simpel om met wnPDA snel en nauwkeurig soortenlijstjes vast te leggen, dus nu het weer zich niet zo leent voor het maken van foto's zal ik daar de komende tijd wel meer mee bezig gaan. Ik wil proberen om per km-hok zoveel mogelijk vast te gaan leggen. Dat zal voorlopig voornamelijk in Oost en Diemen en omgeving zijn.

In het centrum heb ik nog geen Ramalina of Cladonia op bomen weten te vinden, maar wel bijvoorbeeld Kauwgommos (Diploica canescens) op de droge kant van oude iepen. Net als jij heb ik ook Paranectria oropensis gevonden, een parasiet op Bacidia en Lepraria. Die moet toch behoorlijk algemeen zijn in Nederland, in en om Lelystad heb ik hem al op verscheidene plaatsen gevonden.

Diploicia ben ik in Amsterdam nog niet tegengekomen, Paranectria inmiddels op 3 plaatsen.

Is in het Oosterpark Physconia grisea ook zo algemeen als op de iepen in het centrum?

In het Oosterpark heb ik voornamelijk grote Populieren bekeken. Nu met dit natte weer zijn de Physconia's goed herkenbaar aan de typisch groenige kleur. Ik denk dat ze op de meeste oudere Populieren in het park wel te vinden zijn. Minstens 1 zat er in ieder geval van onder tot boven vol mee.

[cladonia]

De overvloed aan epifyten in het centrum van Amsterdam is iets van de laatste decennia. Er zijn nauwkeurige gegevens van de tijd dat het nog niet zo was, ener zijn ook publicaties over. In de Buxbaumiella staat een verslag van een inventarisatie van het westergasterrein, ook vrijwel centrum, met o.a. Leptogium turgidum.
Een tip: ga eens op de daken kijken. Ik vond vorig jaar op een dak aan de Nieuwerzijds Voorburgwal (5 minuten lopen van CS) massaal Fellhanera bouteillei.
Andre

[timmermanlely]

Op Bickerseiland en Prinseneiland vond ik vandaag nog Trapelia coarctata (nog niet van Amsterdam-Centrum bekend), nieuwe plekken met Trapelia placodioides,
verder Caloplaca decipiens (voor 1980 ook al gevonden) en Rinodina gennarii (nog niet van Amsterdam-Centrum bekend) en Caloplaxa saxicola.

Henk Timmerman

[timmermanlely]

Het lijstje met soorten in Amsterdam-Centrum blijft groeien, en het stedelijk gebied blijft voor verrassingen zorgen. Zo kwam ik onlangs op het Realeneiland
een substraat voor korstmossen tegen dat ik nog niet kende: een dik touw waaraan een woonschip gemeerd lag. Voor een flink deel bedekt met Physcia's en citroenkorsten. Van Diploica canescens (Kauwgommos) kan ik nu wel stellen dat deze in Amsterdam-Centrum zeldzaam is, en alleen op iepen voorkomt. Typerend voor de iepen hier is echt de combinatie Physconia grisea/Physcia tenella/Phaeophyscia orbicularis/Xanthoria parietina. En waar Candelaria concolor voorkomt, is hij ook meteen massaal op een stam aanwezig. De hardstenen straatranden langs de grachten zijn vaak het domein van Physcia caesia/Lecanora muralis, soms aangevuld met (en dan veel) Xanthoria calcicola. Lecidella stigmatea is opvallend veel aanwezig op horizontale, zure bakstenen muurtjes. Caloplaca saxicola (Sinaasappelkorst) is vrij zeldzaam, maar komt op veel verschillende substraten voor: hardsteen langs de gracht, de muur van een huis, een betonmuur langs een weg. De komende tijd zal ik meer aandacht schenken aan de hout-soorten, en eens zien wat er zoal in de grote binnentuinen van de grachten groeit.
Ook de media interesseren zich voor de korstmossen in Amsterdam: het Parool en RTV Noord-Holland hebben er aandacht aan besteed naar aanleiding van de aankondiging
van mijn stadsexcursie op 4 april aanstaande.

Henk Timmerman

[timmermanlely]

Nog even verder filosoferen over de epifyten in Amsterdam-Centrum. Iepen hebben een schors die basisch tot neutraal is, en dat verklaart het voorkomen van veel Physconia grisea en verder ondermeer Diploica canescens. Beide soorten houden ook van geeutrofieerde en stoffige omstandigheden, ruimschoots voorhanden in hartje Mokum. Zowel Physconia als Diploica zijn verder in Nederland vooral soorten van het noorden en het westen. Waarom? In Groot-Brittannie komt Physconia vooral in het oosten voor: een duidelijke laaglandsoort? Het relatief weinig voorkomen van Xanthoria parietina: kan worden verklaard door de basische schors van de iepen, die midden in de grote stad natuurlijk weinig invloed hebben van ammoniakbelasting. De allesbepalende factor bij het voorkomen van epifyten lijkt hier te zijn: de eutrofiering, de basisch-neutrale schors van de iep en de relatief hogere gemiddelde temperatuur (zeker in de winter). Plus natuurlijk de belasting door luchtvervuiling, maar die is hoogstwaarschijnlijk niet meer zozeer bepalend voor het voorkomen van bepaalde soorten alswel voor de vitaliteit en grootte van de exemplaren. Zo zijn Evernia prunastri, Flavoparmelia caperata en Parmotrema perlata wel aanwezig, maar zijn de exemplaren daarvan lang niet zo groot en gezond als die in bijvoorbeeld Lelystad.

[timmermanlely]

Mijn korstmosinventarisatie van Amsterdam-Centrum heeft een voorlopig hoogtepunt bereikt met de vondst van het zeldzame Isidieus vingermos (Physcia clementei) aan de Singel, maar daarover kunt u alles lezen in de aparte bijdrage onder 'Leuke vondsten'. Als zo'n oude soort terugkeert, kunnen we dan ook andere oude iepensoorten verwachten als Caloplaca cerina en cerinella? Soorten die in de 19e eeuw op oude iepen in Amsterdam groeiden, maar al lang zijn verdwenen (soms zelfs uit heel Nederland)? Dat wordt nog even wachten, vrees ik, want in Amsterdam-Centrum zijn het meer de wat jongere iepen dan de oudjes die leuke vondsten opleveren. De schors van die oude iepen is mogelijk in de tijden van ernstige luchtvervuiling te zeer en definitief aangetast om nu nog nieuwe soorten een kans te geven. Opvallend is bijvoorbeeld dat de grote, oude iepen op de Nieuwezijds Voorburgwal ten zuiden van de Dam, het groepje op de zogenaamde 'postzegelmarkt', vrijwel korstmosloos zijn: hooguit drie, vier soorten overleven 't daar,
en dan nog marginaal. Bij oude iepen kunnen scheefgegroeide exemplaren, die dan ook flink bemost zijn, wel een leuke plek bieden voor allerlei schildmossen. Grote, oude, rechtopstaande iepen zijn vaak oninteressant. Luchtvochtigheid speelt ook een rol: de bomen langs de kleinere grachten zijn vaak korstmosrijker dan die langs brede grachten, en de bomen in straten het armst: daar is de lucht natuurlijk gemiddeld veel droger dan elders.

[timmermanlely]

KORSTMOSSEN-EXCURSIE IN AMSTERDAM-CENTRUM:
VEEL ENTHOUSIASME EN EEN NIEUWE SOORT VOOR AMSTERDAM-CENTRUM

excursieamsterdamsite.jpg (113.03 KiB) 86252 keer bekeken

Op zaterdag 4 april organiseerden de afdelingen Amsterdam en Lelystad van de KNNV gezamenlijk een korstmossen-excursie in hartje Amsterdam. De belangstelling voor deze door Henk Timmerman geleide excursie bleek overweldigend: bijna 40 mensen werden in twee afzonderlijke groepen een blik gegeven in de voor velen onbekende wereld van de korstmossen. Aanleiding voor deze excursie is de enorme toename van het aantal korstmossen in grootstedelijke gebieden als Amsterdam, een direct gevolg van zowel de enorme vermindering van de luchtvervuiling als de opwarming van het klimaat.
Op het Bickerseiland en het Realeneiland werd eerst een korte uitleg gegeven over lichenen, zoals de kenners korstmossen liever noemen. Lichenen groeien letterlijk overal: op stenen, rotsen, dakpannen, bomen, op de grond in heide en zandverstuiving, zelfs op glas, plastic en metaal. Een gebied als Amsterdam-Centrum heeft genoeg bomen (en dan vrijwel altijd iepen) en steen om lichenen een plaats te bieden, en tijdens de excursie werden dan ook meer dan 40 soorten gevonden. Dat met een loepje zelfs een morsig uitziende stenen vensterbank zo tien soorten onthult, kwam voor velen als een verrassing. De loepjes waren zeker nodig om de kleurenpracht en geometrie van veel steenbewonende soorten te ontdekken, want vaak zijn die erg klein. Een iep in de buurt bleek meteen een staalkaart van alle boombewonende soorten die weer volop in Amsterdam te vinden zijn. Sommige daarvan, zoals Bosschildmos en Groot Schildmos, zijn voor luchtvervuiling gevoelige soorten, die echt terug van weggeweest zijn. Andere soorten zijn nieuwkomers: zuidelijke, warmteminnende soorten die met de klimaatverandering zijn opgerukt vanuit het zuiden. Zo kleuren tegenwoordig hele iepen felgeel van het Vals dooiermos. De positieve ontwikkeling voor de hoofdstedelijke korstmossenflora is nog steeds gaande. Bij de inventarisatie van Amsterdam-Centrum die Henk Timmerman nu uitvoert, worden regelmatig nieuwe en bijzondere soorten gevonden. Zo is laatst het in heel Europa zeldzame en bedreigde Isidieus vingermos (Physcia clementei) aangetroffen op een iep aan de Singel. En zelfs tijdens de excursie wachtte ons zo’n verrassing. Gezellig nakeuvelend met de eerste groep viel het oog van een van de deelnemers op een fel oranje plekje van maar 1 centimeter doorsnede op de straatstenen pal naast onze voeten op het Bickerseiland. Het bleek al snel om Rood dooiermos (Xanthoria elegans) te gaan, een vrij zeldzame soort in Nederland die nog nooit in Amsterdam-Centrum was waargenomen. En… ook een zuidelijke soort, die blijkbaar ook aan een opmars bezig is. Verder blijken de witte korsten die op een bakstenen steunbeer van een spoorviaduct nabij het Bickerseiland groeien exemplaren van Lecidea grisella te zijn: weer een nieuwe soort voor Amsterdam. Zo biedt Amsterdam ook voor de komende jaren een rijk jachtterrein voor de korstmosliefhebbers. Zij en alle anderen die weleens willen weten waarom de wereld van de lichenen iemand zo enthousiast kan maken, zijn uitgenodigd om deel te nemen aan een volgende excursie die het komende najaar weer een ander deel van Amsterdam zal gaan verkennen.

xanthoriaelegans2.jpg (95.97 KiB) 86251 keer bekeken

[timmermanlely]

De inventarisatie van Amsterdam-Centrum blijft leuke verrassingen opleveren. Zo beloofde een rijtje vrij jonge iepen langs de Prins Hendrikkade (tussen hoek Oude Schans en hoek Oude Waal) weinig goeds, want gelegen langs een van de drukste straten van Amsterdam en dus niet bepaald in schone lucht gelegen. Aan SO2 hebben korstmossen letterlijk een broertje dood, maar dat giftige spul is vrijwel verdwenen uit de Nederlandse lucht. Hier kan het alleen NO (Stikstofoxide) zijn die de korstmossen nog belast, en veel soorten lijken behoorlijk NO-tolerant te zijn. Ik noteerde twee Hypogymnia's: physodes en tubulosa. Zo dicht in het centrum had ik die schorsmossen niet verwacht. Eindelijk kon ik Lecanora chlarotera voor het centrum noteren. De alom aanwezig Physconia grisea werd hier vergezeld van Parmelia sulcata, Flavoparmelia caperata en Punctelia subrudecta, en dat waren soms allerminst kleintjes. Een van de vieste straten van Amsterdam is blijkbaar schoon genoeg voor ook gevoelige soorten. Benieuwd wat de bomen aan de rand van het centrum zullen gaan opleveren...

Henk Timmerman

[timmermanlely]

Sommige soorten vind je opvallend vaak op dezelfde plekken, zoals de Geelgroene schotelkorst (Lecanora polytropa) op natuurstenen brugleuningen. Deze soort valt al vanaf een afstandje op door zijn heldere geelgroene kleur. Met een loep zie je pas de bleke apothecien die jong nog een randje hebben, maar ouder geworden randloos worden en soms glimmen. Een gids omschrijft ze dan treffend ''als uit jade gesneden''. Het is een liefhebber van zuur substraat, dus die natuursteen moet wel zuur zijn. Je vindt ze bijvoorbeeld veel op de Waalseilandbrug, de grote stenen brug tussen Nieuwmarktbuurt en het Waalseiland (ongeveer ter hoogte van het Scheepvaarthuis). Er is iets geks met deze soort: hij is al in 1845 beschreven, maar voor 1980 slechts van 1 atlasblok in Nederland gemeld. Terwijl het nu een heel gewone, algemene soort is die overal wel voorkomt. Vroeger over het hoofd gezien? Misschien net zo als nu het broertje van polytropa: Lecanora stenotropa, die zich onderscheidt door een bruiner thallus en bruinige apothecien en andere sporen. Dit zou echt een urbane soort zijn, maar hij wordt heel weinig gemeld (alleen uit regio Rotterdam eigenlijk). De polytropa's in Amsterdam zijn zo geelgroen met bleke apothecien dat het volgens mij niet om stenotropa kan gaan, maar misschien zijn ze wel alleen aan de sporen echt te onderscheiden. Er zal ook weinig aandacht aan worden gegeven, aan zo'n gewone soort als polytropa. Terwijl het een van de mooiere stadsoorten is, en eenmaal een paar keer gezien, ook heel herkenbaar.

lecanorapolytropa waalseilandbrug 29062009.jpg (181.44 KiB) 85992 keer bekeken

[cladonia]

Beste Henk (en anderen)

In je laatste stukje verwonder je je erover dat Lecanora polytropa voor 1980 maar van een atlasblok is opgegeven.

Dit is gebaseerd op de BLWG-internet-kaartjes. Als je een aantal andere soorten bekijkt, vooral gewone, niet-epifytische (zelfs een gewone Cladonia) zie je hetzelfde beeld: het is een gevolg van het feit dat oudere vondsten van gewone soorten nog niet ingevoerd zijn in de computer.

Als je een indruk wilt krijgen hoe het met dergelijke soorten vroeger stond kan je in udere Buxbaumiellas kijken, of in de Indexen daarop.

In zijn algemeenheid kan je ok wel aannemen dat als er in de Veldgids niets staat over voor-of achteruitgang (te zien aan het pjltje op de rechterpaginas) er niets veranderd is.

Groeten
Andre