korstmossen in hartje Amsterdam

[timmermanlely]

Komende herfst/winter ben ik in de gelegenheid om wekelijks een uurtje een ander gebied van Amsterdam te inventariseren: Museumpleinbuurt, Vondelpark e.o. Een eerste verkenning maakte al duidelijk dat hier meer soorten te verwachten zijn dan in het hart van het centrum. Zo waren op de iepen aan de oostkant van het Museumplein Flavoparmelia en Evernia veel talrijker en groter dan op de iepen langs de grachten. En er zat opvallend veel Lecanora dispersa op de boomvoeten! Op acacia's in de buurt trof ik veel Hyperphyscia adglutinata aan, en deze waren opvallend soredieus: het thallus was nauwelijks nog te zien, alleen aan de uiterste rand. De Hyperphyscia's die ik in bossen en op vrijstaande bomen in Flevoland heb gezien, hadden veel minder soralen. Kent iemand dit verschijnsel uit eigen ervaring of weet hij/zij er meer van?
Wie mij de komende maanden wil vergezellen bij m'n inventarisatie is overigens van harte welkom. Ik ga het elke maandag tussen ongeveer half 1 en half 2 doen. E-mail: optieplus@planet.nl

Henk Timmerman

[timmermanlely]

In het Weteringplantsoen, aan de rand van het Weteringcircuit, staat een heel dikke, oude, enorm scheve boom. Toch zeker zo'n eeuw oud, en deze taaie rakker heeft dan ook heel wat meegemaakt in zijn lange leven. Ook wat zijn korstmossen betreft. Eind 19e, begin 20e eeuw telde Amsterdam vele soorten die door de overschakeling op kolen als brandstof een voor een werden uitgeroeid, totdat de hoofdstad in de jaren zestig een ware lichenenwoestijn was. Zwaveldioxide (SO2) vernietigt de meeste korstmossoorten, en het SO2-gehalte was rond die tijd extreem hoog, ook al door de enorme uitstoot van zwavelzuurfabriek Ketjen in Amsterdam-Noord. Het dieptepunt in deze periode moet wel 5 december 1962 zijn, toen door hardnekkige mist en inversie zich een verstikkende laag vervuilde lucht boven Nederland verzamelde. Het SO2-daggemiddelde moet toen zo'n 1500 microgram hebben bedragen! Het normale daggemiddelde bedroeg toen zo'n 200 microgram, genoeg om zelfs de nu zo algemene Xanthoria parietina te doen afsterven. Onze boom aan het Weteringplantsoen moet toen vrijwel al zijn korstmossen hebben verloren. Pas rond 1970 gloorde er weer hoop voor de lichenen in Amsterdam, maar pas na 1980 nam het SO2-gehalte zo sterk af dat ook gevoelige soorten konden terugkeren. Op dit moment bedraagt het SO2-gehalte gemiddeld hooguit 3 microgram, en de bomen in het Weteringplantsoen zijn dan ook weer goed bekorstmost. Opvallend veel zien we hier Punctelia borreri en Hyperphyscia adglutinata, warmteminnaars die in Nederland aan een enorme opmars bezig zijn. En ook Candelaria concolor, die in 1848 al werd genoteerd voor de Weesperzijde, vrijwel zeker in de jaren zestig is uitgeroeid en nu overal in Amsterdam weer stammen geel kleurt. In de negentiende eeuw groeiden in en rond Amsterdam overigens een hele rij soorten die nu geheel of vrijwel geheel verdwenen zijn, soms zelfs helemaal uit Nederland. Waarom keren zij nog niet terug, en anderen wel? Daarover een andere keer...

[timmermanlely]

Mijn werkplek in Amsterdam is verplaatst van het centrum (Nieuwezijds Voorburgwal) naar randje centrum/Zuid (Weteringschans), zodat ik nu elke week de omgeving van Museumplein/Vondelpark kan inventariseren. De verschillen met hartje centrum zijn heel opvallend! Dun schaduwmos (Hyperphyscia adglutinata) en Punctelia borreri komen hier in het Weteringplantsoen algemeen en dominant voor, terwijl die op iepen in het centrum veel minder algemeen zijn. Hyperphyscia heeft een duidelijke voorkeur voor oude platanen, bijvoorbeeld de zeer oude exemplaren in het Leidsebosje. Bijzonder is ook dat deze soort er vaak in aan elkaar gegroeide grote plakkaten voorkomt, vooral onder aan de stam, en zo soredieus is dat je het thallus vaak nauwelijks nog kunt zien. Punctelia borreri is met grote, gezonde exemplaren op meerdere plekken aanwezig, een warmteminnende soort die duidelijk floreert in het warme, urbane milieu. In het Vondelpark vond ik op Valse Christusdoorn een gezond pakketje schorsmos (Hypogymnia physodes), en Evernia prunastri. Verder zijn er reuze-exemplaren van Punctelia subrudecta en Physconia grisea te vinden. De soortensamenstelling in een grote stad als Amsterdam verschilt duidelijk van die in een veel kleinere en meer open gebouwde, veel minder 'stenige' stad als bijvoorbeeld Lelystad. Het warmte-eiland dat een grote stad vormt, bevordert duidelijk de toename van soorten als Punctelia borreri en Hyperphyscia adglutinata. Er zou een 'urbaan' korstmossenflora-district te omschrijven kunnen zijn, en een meer 'suburbaan' district. Genoeg voer voor verder onderzoek, als dat me lukt met al die bemoeizuchtige Amsterdammers (aantal geinteresseerde danwel wantrouwende vragen aan mij per uur: gemiddeld 5!).

Henk Timmerman

[timmermanlely]

Wat bepaalt de soortensamenstelling van korstmossen in een grote stad als Amsterdam? Vroeger was de SO2-belasting een allesoverheersende factor, maar die is tegenwoordig zo laag dat het vrijwel geen enkele invloed meer kan hebben. NO2 en vooral de ammoniakbelasting zijn nu wel belangrijke factoren, waarbij de ammoniakbelasting midden in de stad overigens relatief laag moet zijn. Het klimaat lijkt me nu ook belangrijke factor, zeker gezien het specifieke karakter van het 'stadsklimaat'. Grote steden als Amsterdam kennen een warmte-eiland (Urban Heat Island), veroorzaakt door de dichte bebouwing en enorm hoge verhardingsgraad van het aardoppervlak. Het temperatuurverschil met het omringende platteland bedraagt voor een stad als Amsterdam gemiddeld over het jaar zo'n 1 graad Celsius. Vooral 's nachts en in de winter zijn de verschillen groot: dan kan het temperatuurverschil oplopen tot wel 4 of 5 graden! Op micro-niveau kan het verschil nog hoger oplopen: in windluwe hoeken tussen gebouw en straat is het verschil nog groter. Op koude winterdagen zoals nu valt het verschil bij binnenkomst in de stad meteen op: midden in de stad dooit het overdag, terwijl het in de buitenwijken onder nul is. Zelfs in veel kleinere steden als Lelystad is het temperatuurverschil dan groot genoeg om vorst dan wel dooi te bepalen. Binnen de grote stad zijn de verschillen ook duidelijk: het hart van de stad is het warmst, de meer groene delen (parken, buitenwijken) zijn koeler. In Amsterdam is dat warme hart van de stad volgens mij niet de grachtengordel, want de grote plas water aan de noordzijde (het IJ) en het grote wateroppervlak van de brede grachten zal een dempend effect op de opwarming hebben. Het warmst lijkt mij het gebied ten zuiden daarvan, ruwweg van Weteringschans tot Amsterdam-Zuid.
Amsterdam kent ook meer neerslag dan het omringende gebied, waarbij de neerslag over de afgelopen 100 jaar sowieso ook nog eens flink is toegenomen (van ca. 700 tot meer dan 800 mm per jaar). De gemiddelde jaartemperatuur is ook nog eens flink gestegen en beweegt zich nu regelmatig boven de 10 graden (landelijk gemiddelde, in de stad dus nog zo'n graad erbij). Warmer en vochtiger, dus. Dat moet invloed hebben op de korstmossen, en dan vooral op de toename van warmte- en vochtminnende soorten en de afname van soorten die koude en droge omstandigheden prefereren.

[timmermanlely]

VERGELIJKING 1992 / 2010
Van begin jaren negentig zijn veel korstmosgegevens uit de hoofdstad bekend, want daar zijn toen door ondermeer Andre Aptroot een groot aantal meetpunten bekeken. Daarom kunnen we nu een vergelijking maken, en die is zeer bemoedigend. Het atlasblok van het echte centrum, blok 25-35, is zeker niet het rijkste blok als het om epifyten gaat (dat zijn de blokken waarin Amsterdamse Bos, Beatrixpark, Amstelpark, Watergraafsmeer in vallen). In 1992 was het er zeker armoe troef als het om de lichenen ging. Op 22 meetpunten werden toen slechts 23 soorten op bomen aangetroffen, en er waren heel wat meetpunten bij waarbij de teller bij drie of vier al stokte... Eigenlijk waren maar drie soorten echt algemeen: Lecanora conizaeoides, Physcia tenella en Amandinea punctata. Lepraria incana, Parmelia sulcata, Lecanora dispersa, Phaeophyscia orbicularis en Physcia adscendens werden op ca. 35% van de meetpunten gevonden. De overige soorten moest je vaak met een lampje zoeken, zelfs Xanthoria parietina en Physconia grisea!
Sindsdien is de situatie enorm veranderd. Niet alleen is het aantal soorten fors toegenomen, tot zeker 36, maar er zijn duidelijk ook veel meer plekken met een redelijke tot rijke soortensamenstelling. Soorten als Xanthoria parietina en Physconia grisea zijn nu algemeen, en ook struikvormige soorten als Evernia prunastri en Ramalina farinacea zijn flink toegenomen. Er zijn veel nieuwkomers, zoals Candelaria concolor, Flavoparmelia caperata/soredians, Hyperphyscia adglutinata, Parmotrema perlatum, Physcia caesia en Diploicia canescens. Een mooi voorbeeld van de gunstige ontwikkelingen: een rij iepen langs de Prinsengracht tussen Leidsestraat en Vijzelstraat. Daar waren in 1992 maar vijf soorten te vinden, en vaak nog mondjesmaat ook. Nu groeien er zeker 15 soorten!

En er is ook een soort uit het centrumblok verdwenen, maar daar kunnen we niet rouwig om zijn, want het was de kensoort van een bijzonder sterk vervuild milieu: de Zwavelvreter, Lecanora conizaeoides. Nu bijna alleen nog maar te vinden op dennen en zuur hardhout.

[timmermanlely]

Amsterdamse Bos: nog steeds een hotspot voor Amsterdam

Bij de korstmossen-kartering van Amsterdam in 1992 (Aptroot en Roos) waren de onderzochte locaties in het Amsterdamse Bos een duidelijke hotspot binnen de hoofdstad. Groot-Amsterdam was destijds bepaald korstmosarm, en de 20 of meer soorten die op de locaties in het Amsterdamse Bos werden gevonden, waren opmerkelijk. Zo was het een van de slechts twee groeiplaatsen waar Dun Schaduwmos (Hyperphyscia adglutinata) werd aangetroffen, destijds zeldzaam en een Rode Lijst-soort. Verder waren de vondsten van Parmotrema perlata en Flavoparmelia caperata, en de nieuwe vestigingen van Evernia prunastri en Ramalina farinacea bijzonder. Anno 2010 is de situatie er blijkens mijn eerste bezoeken deels extreem anders en deels ongewijzigd. Het aantal soorten is niet enorm toegenomen, want er zijn ook soorten verdwenen. De abundantie is duidelijk sterk toegenomen, ondermeer van Evernia prunastri, Ramalina farinacea, Flavoparmelia caperata en Punctelia subrudecta/jeckeri. Hypogymnia physodes is hier duidelijk afgenomen. Het eens zo zeldzame Hyperphyscia adglutinata is nu algemeen aanwezig, vooral op de boomvoeten is de soort soms dominant. Deze soort verkiest gladde delen van de schors en lijkt een echte pionier-soort te zijn op onbegroeide schors. Dat zal een van de verklaringen zijn voor zijn onstuimige opmars sinds begin deze eeuw (als duidelijk warmteminnende soort zal hij ook hebben geprofiteerd van de opwarming). In 1992 kwam het Dun Schaduwmos maar op een populier aan het einde van de Bosbaan voor. Op die ene boom is hij nog steeds zeer dominant aanwezig, maar hij heeft zich flink verspreid over de overige bomen. Nergens echter zo veel als op die ene, oude groeiplaats!

boomhyperphyscia.jpg (175.45 KiB) 59933 keer bekeken

De 'Hyperphyscia-boom' in het Amsterdamse Bos

Op de terugweg na een van mijn inventarisaties keek ik nog even naar de bomen langs de Koenenkade, aan de uiterste noordoostkant van het bos. Tot mijn grote verbazing zag ik toen een boom met een groot plakkaat van Isidieus Vingermos (Physcia clementei), met lager op de stam tientallen kleinere exemplaren. Een zeldzame soort die ook sterk in opmars lijkt te zijn, en een tijdje terug ook al in het centrum van Amsterdam is gevonden. De soort moet zich hier toch al een behoorlijk aantal jaren geleden hebben gevestigd gezien de grootte van de thalli. Grote kans dus dat hij elders in het bos ook zal worden gevonden. Bijzonder is dat deze locatie zich op 3 kilometer bevindt van een van de bekende 19e eeuwse groeiplaatsen rond Amsterdam: de Sloterweg. Heeft de soort zich tijdens de donkerste korstmosjaren verscholen gehouden om zich weer uit te breiden toen de omstandigheden verbeterden? Je zou het bijna wel denken.

boommetphysciaclementei.jpg (155.8 KiB) 59933 keer bekeken

De 'Physcia clementei-boom' aan de Koenenkade. Het plakkaat zich meters hoog op de stam, waaronder zich vele tientallen separaat groeiende exemplaren bevinden.

[timmermanlely]

De zaak Grauw Rijpmos (Physconia grisea)

Bij de kartering van Amsterdam begin jaren negentig was Physconia grisea een zeldzaam gevalletje: het werd op maar 18 meetpunten aangetroffen en slechts zelden talrijk. De meeste vindplaatsen lagen ver buiten het centrum: Hoofddorp, Zwanenburg, Sloten, Zunderdorp, Holysloot en Overdiemen. Dicht bij het centrum lagen alleen de vindplaatsen Buiksloterweg in Amsterdam-Noord, en het Vondelpark. Hoe anders is de situatie nu, want Physconia grisea wordt anno 2010 op vrijwel elk meetpunt gevonven, zeker als het om iepen gaat. Waarom is deze soort zo enorm toegenomen in Groot-Amsterdam. Het vroegere zeer schaarse voorkomen rond de binnenstad en de concentratie in het buitengebied doet vermoeden dat de vroegere SO2-vervuiling een grote rol moet hebben gespeeld. Nu is het Grauw Rijpmos behoorlijk toxi-tolerant, en verdroeg het de hoge SO2-concentraties van weleer. Ideaal waren de omstandigheden zelfs voor deze soort echter niet, en dat bewijst ook wel het verspreidingspatroon rond 1992. Opvallend is dat de soort vroeger ontbrak in het Amsterdamse Bos, maar daar nu wel voorkomt. En dat terwijl dat blijkens de soortensamenstelling in 1992 dat bos een van de 'schoonste' plekken van Groot-Amsterdam was. Andere factoren moeten dus ook een rol spelen. Ook al omdat het merkwaardig is dat midden 19e eeuw de soort maar drie keer in Amsterdam is verzameld: van de Amsteldijk en de Haarlemmerstraatweg. Als de soort toen net zo algemeen was als nu, zou je toch meer herbariummateriaal verwachten. Physconia grisea is een soort met een duidelijke voorkeur voor bomen met een basische, geeutrofieerde en droge schors. Dat is volop voorhanden in de stad, en de voorkeur voor 'stoffige standplaatsen' van deze soort wordt in de grote stad ook ingewilligd. Je zou de conclusie kunnen trekken: de schors van iepen is met de tijd nog basischer en geeutrofieerder en nog stoffiger geworden, en gezien de enorm toegenomen verharding, toegenomen stikstofdispositie en ammoniakbelasting zou dit weleens de reden kunnen zijn voor de opmars van het Grauw Rijpmos binnen een stad als Amsterdam. Op iepen in een sappig grasveld is de soort in ieder geval duidelijk minder algemeen dan op iepen langs de grachten of op pleinen. Dat verklaart meteen ook het geringe voorkomen in het Amsterdamse Bos. Het is er gewoon te weelderig groen...

[Sparrius]

Interessante overdenking. Voor Physconia grisea is nog een andere oorzaak mogelijk: de soort bevat bijna geen chemische afweerstoffen en is extreem droogtetolerant. Het zou best kunnen zijn dat de soort alleen kan overleven op plekken die maximaal droog zijn, zoals goed-belichte bomen in het trottoir. Anders wordt ie opgegeten door bijv. slakken. Een plek in het gras is dan al te vochtig. Als nitrofyt was deze soort zeer gevoelig voor de zure regen in de jaren 1950-1990, vandaar de sterke opmars. Ook klimaatverandering kan een rol spelen. Zo komt de soort veel minder in het oosten van het land voor, behalve langs de grote rivieren.

Zie je dit ook bij Phaeophyscia orbicularis? Die soort heeft ook geen chemische afweerstoffen, maar is vaak beperkt tot de meest voedselrijke/vochtige delen van de stam (stambasis/hondenplaszone en regenbanen).

[timmermanlely]

Phaeophyscia orbicularis was begin jaren negentig al algemeen in Groot-Amsterdam, maar dan vooral in het buitengebied (Noord, Landsmeer, Holysloot enz.) en in parken. Ook in het Amsterdamse Bos was hij al algemeen. Sindsdien op die plekken iets toegenomen, elders sterk toegenomen. Komt ook in de binnenstad op iepen langs de grachten nu veel voor, naar mijn ervaring niet significant meer of minder dan in bijvoorbeeld het Amsterdamse Bos. Terwijl je zou verwachten dat deze soort op die 'droge' bomen in de binnenstad veel minder algemeen zou moeten voorkomen. Is 'vocht' hier geen factor?

[timmermanlely]

Nog meer bijzondere vondsten in Amsterdam

Hieronder nog een rijtje met bijzondere vondsten in Amsterdam van de laatste tijd:

Opegrapha ochrocheila

Op een dikke, oude plataan op de Nieuwe Oosterbegraafplaats! Ook de schriftmossen zijn dus teruggekeerd in Amsterdam, en dan ook nog eens deze soort, die vroeger erg zeldzaam was, maar nu erg in opmars lijkt te zijn.
Eerste vondst voor Amsterdam voor deze soort.



Normandina pulchella

Het Hamsteroortje is nu niet een soort die je in Amsterdam verwacht, en al helemaal niet op een iep aan de gracht van het Entrepotdok. Er groeien meerdere kleine exemplaren, heel petieterig nog, maar het begin is er! Eerste vondst voor Amsterdam.

Physcia tribacioides

Een van de soorten die lijkt toe te nemen in Nederland, maar tot nu toe maar weinig is vastgesteld. De exemplaren op een iep langs de gracht van het Entrepotdok vormen de tweede groeiplek van Amsterdam, na die van het Amstelveld/Prinsengracht.

Aspicilia calcarea

Geen zeldzame soort, maar je vindt hem in Amsterdam niet veel. Dit is mijn eerste waarneming zelfs voor de hoofdstad: meerdere exx. op de hardstenen bovenkant van de brug voor de poort van de Nieuwe Oosterbegraafplaats, die overigens ook verder veel leuke steenbewonende soorten herbergt.

Opegrapha ochrocheila in Amsterdam

opegraphaamsterdam.jpg (212.15 KiB) 59491 keer bekeken

[timmermanlely]

De rafelranden van Amsterdam: Spaarndammerdijk

spaarndammerdijk.jpg (161.98 KiB) 59411 keer bekeken

Ten noordoosten van Halfweg ligt nog een restant van de oude Spaarndammerdijk, met zelfs nog een stuk blootliggende 'zeemuur': een bakstenen versterking van de dijk tegen het toen gevaarlijke water van het IJ. Het is nog steeds een idyllisch plekje, waar de rust binnenkort helaas voorgoed zal worden verstoord als de Westrandweg wordt geopend.
De zeemuur is al eens in 1849 en in 1943 op korstmossen onderzocht, en tot onze verrassing bleken vele soorten nog aanwezig. Zo waren Protoblastenia rupestris en Aspicilia calcareaer opvallend talrijk, evenals Collema crispum, Collema fuscovirens en Leptogium gelatinosum! De laatste soort is bepaald een zeldzaamheid in het binnenland. Het leuke van deze dijk is dat de bovenkant is afgedekt met dikke zandstenen platen, waar weer heel andere soorten op zitten, zoals zeer fertiele Physcia adscendens: zulke grote apothecien heb ik nog niet eerder bij deze soort gezien. De dijk herbergt vast en zeker nog bijzondere, moeilijk te determineren korstvormige soorten. Gelukkig is het nu een bescherm monument, maar er zou nu wat onderhoud aan moeten worden gepleegd. Er vallen wat dekplaten naar beneden en het verval is op sommige plekken iets te ver gevorderd. Verder kan er wat begroeiing worden verwijderd. Als de autoriteiten meewerken, kan er dan wellicht in 2075 of daaromtrent nog steeds iemand Collema's op de bakstenen ontdekken. Het is altijd een stimulerend idee dat iemand dan mijn herbariummateriaal bekijkt en even terugdenkt aan die verzamelaar van weleer, net als ik dat doe als ik wat mijmer over de lichenologen die in 1943 en 1849 dezelfde dijk bekeken en van hetzelfde uitzicht genoten.

Henk Timmerman

[alegro]

De rafelranden van Amsterdam: Spaarndammerdijk
De zeemuur is al eens in 1849 en in 1943 op korstmossen onderzocht, en tot onze verrassing bleken vele soorten nog aanwezig. Zo waren Protoblastenia rupestris en Aspicilia calcareaer opvallend talrijk, evenals Collema crispum, Collema fuscovirens en Leptogium gelatinosum!

Vandaag (eindelijk) ook een bezoekje aan deze locatie afgelegd. Mijn lijstje met leuke soorten ziet er als volgt uit:
Caloplaca citrina (op het vlierboompje van de foto)
Toninia aromatica (vooral in cementvoegen)
Tephromela atra (op baksteen & zandsteen)
Lecanora sulphurea (enkele exx op zandsteen en 1 op T. atra)
Rinodina teichophila (op zandsteen, samen met Caloplaca chlorina)
Verrucaria fuscella (veel op baksteen)

Van Protoblastenia rupestris, Verrucaria fuscella en de spectaculair fertiele Ph adscendens[*] heb ik enige foto's gemaakt. Die verschijnen binnenkort in de Verspreidingsatlas.

Van 1 geval ben ik niet geheel zeker. Een dingetje met blauwige soralen op zandsteen dat verdacht veel op Trapeliopsis flexuosa lijkt. Helaas had ik mijn chemo-setje niet mee, dus kon ik eea niet controleren. Maar T flexuosa schijnt wel eens op steen voor te komen, dus het zou kunnen.

[*] http://www.verspreidingsatlas.nl/showfo ... toid=10883

[timmermanlely]

Nog meer soorten in het Amsterdamse Bos.

Bij een excursie in het Amsterdamse Bos bleken in de buurt van de Koenenkade, bij het begin van de roeibaan, en in het bos ten noorden daarvan
de volgende soorten te groeien:

Normandina pulchella
Een soort die erg in opmars is! Aan de Koenenkade vonden we een heel klein exemplaar op een oude populier, maar op een boom langs een bospad troffen we een vrij groot plakkaat aan.

Opegrapha ochrocheila
Komt nu ook in het Amsterdamse Bos voor.

Phlyctis argena/ Haematomma ochroleucum
Met het ouder worden van het bos lijken deze soorten zich hier uit te breiden.

Physcia aipolia
Teruggevonden, want hij was al lang geleden een keer in het bos aangetroffen.

Physcia clementei
Tweede populier met deze sterk toenemende soort gevonden.

Van de oude populieren aan het begin van de roeibaan hebben die pal ten noorden van het verenigingsgebouw, dus aan de noordkant van de roeibaan de meest weelderige
begroeiing.