Korstmossen op monumenten

Natuur- en bakstenen oppervlakken van monumenten die aan de buitenlucht zijn blootgesteld, kunnen na verloop van tijd begroeid raken met algen, korstmossen en mossen. In totaal zijn zo'n 200 soorten korstmossen aangetroffen op kerkhoven, bijna de helft van alle steenbewonende soorten in Nederland. Op oude bomen op begraafplaatsen komen daarnaast nog eens zo'n 100 soorten voor. Het meest bijzonder zijn kerken van tufsteen, een vulkanische steensoort die vooral in de late middeneeuwen veel werd gebruikt. De stenen werden vanuit de Vulkaaneifel per schip naar Nederland gebracht en zijn daardoor vooral in het rivierengebied en de kustgebieden toegepast. Een geheel eigen korstmossenflora hebben kerken in Zeeland en Zuid-Limburg vanwege de kalksteen die in die regio voorhanden was. Een paar korstmossen komen in Nederland bijna alleen op kerkhoven voor, zoals Zeeëgeltje, Wattig schriftmos en Oosterse schotelkorst. In het buitenland vinden we deze soorten op rotswanden in de bergen.

Verwijderen of laten zitten?
Geadviseerd wordt om aangroei van algen en korstmossen alleen te verwijderen op reliëfrijke oppervlakken, zoals beelden. Op muren van ruines en kerken en op tuinmuren geven korstmossen juist een extra sfeer, die de waarde en ouderdom van het monument benadrukken. Op zeer oude muren van tufsteen en kloostermoppen komen vaak bijzondere korstmossen voor. Korstmossen zijn niet schadelijk voor muren, omdat ze niet erg in het steenoppervlak dringen, en maar weinig vocht opnemen. Na verwijdering vindt snel aangroei plaats zodat een nieuw laagje steen wordt aangetast. Dikke lagen groen mos kunnen wel schadelijk zijn voor muren, omdat ze langdurig vocht vasthouden.

Informatie voor eigenaren van monumenten: Algen, korstmossen en mossen op monumenten. RACM Brochure Techniek nr. 16, tweede druk, 2008. De brochure is on-line (pdf) te lezen. U kunt de brochure ook aanvragen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Beluister de uitzending op Vara's Vroege Vogels TV van 24 december 2008 over korstmossen op kerkhoven.