Korstmossen en ammoniak

Epifytische korstmossen hebben vooral bekendheid gekregen door hun gevoeligheid voor zwaveldioxide. Zij reageren echter ook sterk op ammoniak (NH₃). Ammoniak komt veel vrij in de intensieve veehouderij. Sinds 1989 worden de effecten van ammoniak op korstmossen door een aantal provincies onderzocht. In acht provincies hebben tot nu toe karteringen plaatsgevonden, en in de meeste provincies zijn er ook één of meerdere herhalingsrondes geweest. Ammoniak heeft twee effecten op de soortensamenstelling van epifytische korstmossen: het leidt tot het verdwijnen van een aantal acidofyten (zuurminnaars) en het stimuleert nitrofyten (stikstofminnaars). Ammoniak is eigenlijk een base; pas als ammoniak in de bodem terecht komt, wordt het door bacteriën omgezet in nitraat, waarbij een zuur gevormd wordt. Door het ontzurende effect op boomschors kan de pH daarvan wel oplopen tot 7 (normaal 4,5 bij eiken).

Kaart met de ruimtelijke verdeling van ammoniak gemeten met de aanwezigheid van stikstofminnende korstmossen. De groene en gele gebieden zijn schoon, de oranje, rode en paarse gebieden vervuild. De witte gebieden zijn niet onderzocht.

Het provinciale meetnet bestaat uit ongeveer 6000 monsterpunten van 10 bomen, waarbij elke boom individueel wordt bemonsterd. De hoeveelheden nitrofyten wordt uitgedrukt in de Nitrofiele Indicatie Waarde (NIW). In deze graadmeter wordt het voorkomen van ongeveer 20 soorten nitrofytische korstmossen bij elkaar opgeteld. Met de NIW is een gedetailleerde ammoniakbelastingskaart van Nederland gemaakt (zie afbeelding). De NIW is vooral hoog in Oost-Brabant, de Gelderse Vallei en delen van Overijssel; laag is de NIW op de Veluwe, de Utrechtse Heuvelrug en in Drenthe. Dit komt goed overeen met de patronen die het RIVM berekent op grond van de dichtheid van de veestapel. Landsdekkende echte metingen van ammoniak bestaan niet. De meerwaarde van het korstmossenonderzoek zit vooral in de hoge mate van detaillering, waar het provinciale beleid behoefte aan heeft, bijvoorbeeld voor regionale ammoniakreductieplannen en veiligstelling van natuur door ruimtelijke zonatie. Ook worden korstmossen gebruikt als beleidstoetsend instrument om na te gaan of al beter gaat met de natuur.

Meetpunt met laanbomen (eiken) in het korstmossenmeetnet in Friesland.

Tussen 1994 en 1998 bleek met korstmossen nog geen vermindering van de ammoniakbelasting vast te stellen. Daarna is er wel een afname van stikstofminnende soorten gevonden . De afname van deze korstmossen is echter kleiner dan de corresponderende afname in NH₃ die het RIVM heeft berekend. Mogelijk heeft dit te maken met het feit dat auto's sinds de introductie van katalysatoren ook ammoniak uitstoten. Voor veel zuurminnende korstmossen in de ammoniakconcentratie nog steeds veel te hoog; deze soortgroep gaat nog altijd licht achteruit (Natuurcompendium).

tekst /afbeelding : Kok van Herk (Lichenologisch Onderzoeksbureau Nederland, Soest)